Hoe wapen jij je tegen (het verspreiden van) nepnieuws en misinformatie?

Ook jij wordt beïnvloed door fake news. De Amerikaanse hoogleraar en geheugengoeroe Elizabeth Loftus bewijst hoe manipuleerbaar ons geheugen is. Zelfs als je weet dat het nieuws nep is, kan het je herinnering en je mening kleuren. Wat betekent dat voor je alledaagse werkpraktijk als OR-lid?

Nepnieuws en de strijd ertegen leeft

De Volkskrant publiceerde onlangs een interview met Elizabeth Loftus. ‘Misinformation’ is in de VS door het onlinewoordenboek Dictionary.com gekozen tot woord van het jaar. Het bewijst volgens de organisatie en Elizabeth Loftus dat de strijd tegen nepnieuws leeft. Loftus staat erom bekend dat ze proefpersonen vrijwel alles op de mouw kan spelden. Ze maakte ze furore met diverse experimenten waarin ze hen op het verkeerde been zette. De rode draad: de proefpersonen geloofden in van alles en nog wat, terwijl het allemaal nooit gebeurd was. Loftus bewees hoe feilbaar en manipuleerbaar het geheugen is. Hoe zit dat bij de OR?

Hoe herken je nepnieuws?

Hoe kun je jezelf tegen nepnieuws wapenen? Hoe schat je op waarde wat er volgens anderen in je organisatie gebeurt? Een algemene remedie om niet om de tuin geleid worden is je bij alles afvragen: klopt dit? Is het echt? Natuurlijk kun je niet voortdurend alle informatie ter discussie stellen. Het dagelijkse leven wordt onwerkbaar. Aan de andere kant: wanneer het om belangrijke besluiten gaat, met ingrijpende gevolgen voor groepen betrokkenen (medewerkers, aandeelhouders, stakeholders e.a.), mag, of moet, je best kritisch zijn. Dus wanneer je als OR een voorgenomen besluit met best wat impact ter advies voorgelegd krijgt, dan moet je het plan goed tegen het licht houden. Niet alleen het plan zelf, maar juist de onderbouwing en de redenering daarachter.

Misinformatie? Daar doe ik niet aan…

Iedereen blijkt vatbaar voor nepnieuws. Zelfs mensen met een fotografisch geheugen. Misinformatie gebeurt alleen niet altijd met opzet (van selectief informeren, via leugentjes om bestwil en een beetje aandikken tot ronduit misleidende informatie). Dikwijls geloven mensen echt in hun verhaal. Of in hun visie op de situatie.

Stel je voor, je steekt soms jarenlang energie in een project maar na die lange tijd lukt het je niet meer om objectief te kijken. Sommige mensen zien het probleem van zichzelf en willen erop anticiperen maar weten het patroon niet meer te doorbreken. Anderen zien het probleem bij zichzelf niet en zijn volledig overtuigd van hun gelijk. Dit geldt dus voor veel mensen. Of ze nu specialisten zijn, of routinewerkers, of beslissers. Dus ook bestuurders. En OR-leden. Geloven in je eigen verhaal ligt op de loer, omdat dat verleidelijk is: het kost nu eenmaal meer moeite en energie om objectief te reflecteren op je eigen verhaal en dit te herzien.

Voorkom tunnelvisie

Als OR dien je dus extra alert te zijn op nepnieuws in de organisatie. Maar ook op de mogelijkheid dat je als OR een tunnelvisie ontwikkelt en daardoor zelf misinformatie verspreidt. Een tunnelvisie ontwikkel je over het algemeen eerder dan je zelf kunt aanvoelen. Vuistregel is: hoe langer je aan iets werkt, of hoe langer je deel uitmaakt van een team, hoe meer je hier vatbaar voor bent. Wanneer je je hiervan bewust bent, dan kun je hier rekening mee houden. Zeker als team! Meermaals hebben we tijdens een training of sessie mooie stappen gezet met OR-teams. De belangrijkste lessen die we hieruit kunnen trekken:

  • Betrek de juiste mensen bij besluitvorming
    Weet dat je zelf ook altijd meegezogen zal worden door informatie. Hoe kritisch je ook bent. Zorg daarom dat je in het OR-team checks & balances inbouwt om de groep te beschermen tegen een tunnelvisie. Geef af en toe juist ruimte aan de advocaat van de duivel: de persoon die het meestal oneens is met jouw of de algemene opinie. Want als er iets is wat je tegenhoudt om kortzichtig te worden, dan is het om af en toe tegengas te krijgen. Om vervolgens tegengas te kunnen geven aan de bestuurder en de plannenmakers.
  • Zoek naar alternatieve denkrichtingen
    De OR is bij uitstek de instantie om nut en noodzaak tegen het licht te houden. Dat vergt soms kritisch onderzoek. Soms vindt men dat niet prettig, omdat men al een tijdje in een bepaalde richting denkt of werkt. Maar als je weet dat er meer wegen naar Rome leiden, dan is het je goed recht om te checken of de voornemens nu echt de problemen (of wensen, uitdagingen etc.) effectief oplossen. Soms is een buitenstaander (in- of externe adviseur) nodig om die vraag te stellen.
  • Nodig mensen uit om kritiek te geven
    Een goed advies aan de bestuurder, maar als die dit artikel niet leest moet jij het maar doen: zorg voor een kritische blik uit wanneer iemand vol vuur een plan aan het verdedigen is. Het is goed om iemand weerstand te laten tonen en zich kritisch uit te laten op de voornemens. Zorg dat jij of anderen niet meteen gaan ‘ja maar-en’. Ga niet meteen in de verdediging maar wacht af wat men te zeggen heeft. Is deze inbreng niet voorhanden in jouw groep, nodig dan mensen van buiten uit hiervoor. Bijvoorbeeld vanuit de achterban of een groep betrokkenen. Je zult merken dat de inzichten van anderen misschien niet meteen de oplossing bieden, maar wel een alternatieve denkwijze. En soms je mening bekrachtigen. Dat is ook prettig.
  • Plan een pauze in
    Loopt een besluitvormingstraject of de adviesprocedure al erg lang, dan is het erg moeilijk om open te staan voor wijzigingen. Dit geldt voor zowel bestuurder als OR. En andere betrokkenen natuurlijk. Daarom een belangrijke tip: ongeacht of je weet of je vastzit in je tunnelvisie, las zo nu en dan een pauze in. Neem voorafgaand aan jullie definitieve besluit/oordeel een time-out. Wel wat langer dan een koffiepauze. Neem dan alleen of met anderen (niet per se de bekende groep) een paar uur de tijd om te brainstormen over het plan. Je zult niet de eerste zijn die tot nieuwe conclusies komt door even een pauze te nemen. Loop tijdens de werkweek ook af en toe eens een rondje, soms samen met anderen, soms alleen. De buitenlucht zal je goed doen en je geest weer verruimen. En het houd je nog gezond ook.

Ook interesse hoe je als team of individu te wapenen tegen (het verspreiden van) nepnieuws en misinformatie? Vraag onze trainers en adviseurs

Mail ons
Bel me terug
Bel (033) 434 58 00

neem gerust contact met ons op